Biyogaz Tesislerinde Besleme Rasyonu ve C/N Oranı: İdeal Karışım, Kötü Rasyon ve Performans Karşılaştırması

1. Giriş — Aynı reaktör, farklı rasyon, başka biyogaz

Bir biyogaz tesisinde fermentör hacmi, sıcaklığı ve besleme rejimi sabit kalsa bile, substrat karışımının kompozisyonu, çıkan biyogazın hem miktarını hem kalitesini değiştirmektedir. Aynı 100 m³ fermentör, yalnızca tavuk gübresi ile beslendiğinde amonyak inhibisyonu yüzünden günler içinde tıkanırken; mısır sapıyla %3'lük bir karışım eklendiğinde metan üretimi yeniden devreye girmekte ve hatta saf tavuk gübresinden %18 daha yüksek bir verim elde edilmektedir (Feng vd., 2022). Bu fark ne yeni bir reaktör tasarımından ne de farklı bir bakteri kültüründen kaynaklanır; yalnızca karbon-azot dengesinin sağlanmasından ibarettir.

Türkiye'de hayvansal atığa dayalı tesislerin önemli bir bölümünde besleme kararı, "elimizdeki gübreyi nasıl değerlendirelim?" sorusu üzerinden alınmaktadır. Oysa son dönem literatürü, rasyon optimizasyonunun anaerobik sindirim verimini %30–%50 oranında artırdığını ortaya koymaktadır (Şenol vd., 2020; Şenol ve Demir, 2019). Hammadde tedarik kontratları, lojistik mesafeleri ve mevsimsel arz dalgalanmaları düşünüldüğünde, rasyon kararı yatırım kararının kendisi kadar belirleyici hale gelmektedir.

Bu yazıda besleme rasyonu kavramı, C/N oranının kinetik temeli, kötü rasyonun saha belirtileri (amonyak inhibisyonu, uçucu yağ asidi — UYA — birikimi) ve farklı rasyon modellerinin (mono-sindirim, ikili ko-sindirim, çoklu karışım) performansı sade bir çerçevede karşılaştırılmaktadır. Türkiye'den Adana ve Nevşehir, AB'den İtalya zeytin tesisi ve üç tam ölçek karşılaştırma saha vakası ile somutlaştırılan analizin sonunda hammadde profiline göre uygulanabilir bir karar matrisi önerilmektedir. Hedef, tesis mühendisinden yatırımcıya kadar her okuyucuya "elindeki hammadde için doğru rasyonun nasıl kurulacağı" konusunda saha temelli bir cevap sunmaktır.

2. Besleme Rasyonu Nedir?

2.1 Tanım ve temel parametreler

Besleme rasyonu, bir biyogaz fermentörüne verilen substratın kompozisyonu ve karışım oranı anlamına gelmektedir. Tek bir hammadde kullanılıyorsa buna mono-sindirim, iki ya da daha fazla farklı substrat karıştırılarak besleniyorsa ko-sindirim (co-digestion) adı verilmektedir. Rasyonu tanımlayan temel parametreler şunlardır:

• Toplam katı (TS — total solids): Substrattaki kuru madde yüzdesi (örneğin sığır gübresinde %8–12, tavuk gübresinde %25–30, mısır silajında %30–35).
• Uçucu katı (VS — volatile solids): TS içindeki organik kısım; biyogaz potansiyeline doğrudan katkı sağlayan kalemdir.
• C/N oranı: Toplam karbonun toplam azota oranı; mikrobiyal denge için kritik gösterge.
• Lipit / protein / karbonhidrat dağılımı: Lipit zengin substrat (yüksek metan verimi ama köpük riski), protein zengin (yüksek azot, amonyak riski), karbonhidrat ağırlıklı (hızlı asitleşme riski) farklı kinetik profil verir (Türker, 2021; Vats ve Khan, 2019).

2.2 Substrat sınıfları ve C/N profili

Saha pratiğinde kullanılan başlıca substratların yaklaşık C/N aralıkları şu mertebede konumlanmaktadır: tavuk gübresi 5–10:1, domuz gübresi 8–14:1, sığır gübresi 12–18:1, gıda atığı 14–20:1, mısır silajı 30–40:1, buğday/mısır sapı 50–80:1, bahçe-park atığı 60–90:1 (Choi ve Ryu, 2020; Yellezuome vd., 2022). Bu profilden hızla görüldüğü gibi, hayvansal atıklar tek başlarına azot ağırlıklı bir tablo oluştururken, lignoselülozik bitkisel atıklar karbon ağırlıklıdır. İdeal rasyon, bu iki uçtan birinin değil, dengelenmiş bir karışımın yakalanmasıyla mümkündür.

2.3 Rasyon ile rejim arasındaki ilişki

Rasyon (substrat karışım oranı) ve rejim (besleme zamanlaması) iki ayrı tasarım kararı olmakla birlikte, saha pratiğinde birbirini doğrudan etkilemektedir. Sürekli rejim için kararlı bir rasyon profili gerekirken, kesikli-sürekli rejim ufak rasyon değişikliklerine daha toleranslıdır. Bu nedenle ko-sindirim tesisleri çoğunlukla kesikli-sürekli rejim ile başlatılmakta, kararlı duruma ulaştıktan sonra sürekli rejime geçilmektedir (Mirabi ve Karrabi, 2024). Rasyon optimizasyonu yapılmadan rejim optimizasyonuna geçmek, deneyimli işletmecilerin tabiriyle "yanlış malzemeyle doğru tarif aramak" anlamına gelmektedir.

3. C/N Oranı: Tanım, Hesap, İdeal Aralık

3.1 Tanım

C/N oranı, substratın bünyesindeki toplam organik karbonun (TOC), toplam Kjeldahl azotuna (TKN) bölünmesiyle bulunmaktadır:

Saha laboratuvarlarında elemental analizör ile ölçülmekle birlikte, hızlı tahmin için substrat tablolarına başvurulmaktadır. Karışım rasyonunda C/N, bileşenlerin kütle ağırlıklı ortalaması ile hesaplanır:

Burada m her bileşenin kuru kütlesi, C karbon içeriği yüzdesi, N azot içeriği yüzdesidir.

3.2 İdeal aralık ve neden 20–30:1

Anaerobik fermentasyonda metanojenik bakterilerin biyokütle çoğalması için yaklaşık olarak 30 birim karbona karşılık 1 birim azot tüketmesi gerekmektedir. Saha çalışmaları, 20:1 ile 30:1 arasındaki C/N bandının hem yüksek metan verimi hem mikrobiyal kararlılık açısından ideal pencere olduğunu ortaya koymaktadır (Choi ve Ryu, 2020; Yellezuome vd., 2022). Bu bandın altında azot fazlalığı amonyak (NH₃) birikimine; üzerinde ise azot eksikliği mikrobiyal popülasyonun yavaşlamasına yol açar.

Tipik bir saha verisinde, sığır gübresi (C/N ≈ 15) ile mısır silajı (C/N ≈ 35) %60:%40 (kuru madde temelli) karıştırıldığında elde edilen rasyon C/N ≈ 24:1 düzeyine ulaşmakta; bu değer literatürde mezofilik fermentörler için doğrulanan optimum bantta yer almaktadır (Mirabi ve Karrabi, 2024).

3.3 Substrat-bazlı varyasyon

Tek başına C/N oranını dengelemek bazen yeterli olmamaktadır. Aynı C/N=25 değerine ulaşan iki farklı karışım, eğer biri kolay parçalanabilen şeker içerikliyse, diğeri lignoselülozik içerikliyse, kinetik açıdan tamamen farklı davranmaktadır. Choi ve Ryu (2020) çalışmasında 79 atıf almış bir karşılaştırmada, karbon tipinin (kolay vs zor parçalanabilen) C/N kadar önemli olduğunu göstermiştir; aynı C/N'de selüloz-ağırlıklı karışım, glikoz-ağırlıklı karışıma göre %25 daha düşük spesifik metan verimi sergilemiştir. Saha açısından bu, "C/N=25 garantili optimum demek değildir; substrat tipi de tasarımın bir parçasıdır" anlamına gelmektedir.

4. Kötü Rasyon Belirtileri — Amonyak İnhibisyonu ve UYA Birikimi

4.1 Düşük C/N — amonyak inhibisyonu

C/N oranı 12'nin altına indiğinde —saf tavuk gübresi gibi yüksek azotlu substratlarla mono-sindirim halinde— protein bozunumundan açığa çıkan amonyak (NH₃) ve amonyum iyonu (NH₄⁺) birikmeye başlamaktadır. Toplam amonyak azotu (TAN — total ammonia nitrogen) 3.000 mg/L üzerine çıktığında metanojenik aktivite belirgin biçimde azalmakta; 5.000 mg/L üzerinde ise süreç tamamen inhibe olmaktadır (Yellezuome vd., 2022; Agyeman vd., 2021). pH yükselmesi (>8.0) bu süreci hızlandırmaktadır; çünkü serbest amonyak (NH₃) iyonize amonyuma kıyasla daha toksiktir ve hücre membranından geçerek metanojenleri doğrudan etkilemektedir.

Saha tezahürü olarak amonyak inhibisyonu, biyogaz hacminde günler içinde %50–%80 düşüş, metan oranında %5–%10 puanlık gerileme ve digestat kokusunda keskinleşme şeklinde görülmektedir. Müdahale yapılmadığında reaktör tam tıkanma noktasına gelebilmekte ve yeniden başlatma 3–6 hafta sürebilmektedir (Liu vd., 2021).

4.2 Yüksek C/N — UYA birikimi ve asitleşme

Diğer uçta, C/N oranı 35'in üzerine çıktığında —saf mısır sapı veya bahçe atığıyla beslenen reaktörlerde— mikrobiyal popülasyonun gelişimi için gereken azot yetersiz kalmaktadır. Bu durumda hidroliz ve asidogenez aşamaları metanojenezi geride bırakır; uçucu yağ asitleri (UYA — VFA) hızla birikir, pH 6.5'in altına düşer ve süreç asitleşme krizine girer (Eryildiz vd., 2020).

Saha göstergesi olarak UYA seviyesi 4.000 mg/L'yi aştığında ve FOS/TAC oranı 0.4'ün üzerine çıktığında acil müdahale gerekir (FOS/TAC izleme metodolojisi için bkz. ART-FOS003). Pan ve Wen (2019) verileri, UYA birikiminin başladığı andan reaktörün geri dönülemez aşamaya geçmesine kadar geçen sürenin tipik olarak 7–14 gün olduğunu, bu pencerenin ise erken müdahale için kritik olduğunu göstermektedir.

4.3 İki uçtan da uzak durmak

Pratik açıdan kötü rasyondan kaçınma stratejisi şu üç adıma indirgenebilir: (i) substrat C/N tablosu yanı başında bulundurulur, (ii) yeni hammadde girişinde karışım C/N ağırlıklı ortalama hesabıyla 22–28 bandında tutulur, (iii) FOS/TAC + TAN haftalık izlenir; bant dışına çıkma sinyali görüldüğünde besleme miktarı %25 azaltılır ve denge geri getirilir (Yellezuome vd., 2022; Eryildiz vd., 2020).

5. Rasyon Modelleri Performans Karşılaştırması

5.1 Mono-sindirim — basit ama kırılgan

Tek bir substratla beslenen mono-sindirim, kurulum ve operasyon açısından basit olmakla birlikte, tek bir hammadde profilinin avantaj ve dezavantajlarına bağımlı kalır. Sığır gübresi monosi sindirimi 180–220 mL/g VS spesifik metan verimi sergilerken, saf tavuk gübresinde aynı parametre 180–250 mL/g VS düzeyinde olmasına rağmen amonyak inhibisyonu nedeniyle uzun vadede sürdürülememektedir (Feng vd., 2022). Mısır silajı mono-sindirimi 320–380 mL/g VS gibi yüksek bir verim sunar; ancak C/N>30 bandı UYA birikimine eğilimli olduğundan iz element takviyesi gerektirir (Mirabi ve Karrabi, 2024).

5.2 İkili ko-sindirim — saha standardı

İki substrat karıştırılarak hem C/N dengelenir hem makro/mikro besin profili genişletilir. Çoğunlukla bir hayvansal atık (azot kaynağı) + bir bitkisel atık (karbon kaynağı) kombinasyonu uygulanmaktadır:

• Sığır gübresi + kentsel katı atık (KKA), 2:1 oranı: 222.5 mL/g KM biyogaz verimi; üstüne 1N NaOH ön işlem eklendiğinde %47.46 ek artış (Şenol vd., 2020).
• Tavuk gübresi + mısır sapı, %3 sap: 227.66 mL/g VS metan; saf tavuk gübresinden %18 daha yüksek (Feng vd., 2022). Sap oranı %5 ve %10'a çıkarıldığında verim yeniden düşmekte; bu da "daha çok karışım daima daha iyi" varsayımını çürütmektedir.
• Sıvı sığır gübresi + gıda atığı, %50:%50 (VS bazlı): mono-sindirimden %23–%30 daha yüksek metan verimi (Masih-Das ve Tao, 2018).

5.3 Üçlü ve çoklu karışım — ileri optimizasyon

Üç ve daha fazla substrat karıştırıldığında istatistiksel optimizasyon yöntemleri (yanıt yüzeyi metodolojisi — RSM, Box-Behnken tasarımı) zorunlu hâle gelmektedir. Jo vd. (2024) sığır gübresi + gıda atığı + domuz gübresi üçlüsünü RSM ile optimize ettiğinde, ikili ko-sindirime kıyasla %19 ek verim elde etmiştir. Üçlü karışımın avantajı yalnızca verim artışı değildir; aynı zamanda mevsimsel hammadde dalgalanmasına karşı tampon sağlamasıdır (Bywater ve Adam, 2025).

Ingabire vd. (2023) balık atığı (FW) + su sümbülü (WH) ko-sindiriminde WH:FW 25:75 g oranını optimum bulmuş; %68 metan saflığı ve mono-sindirimden %16–%32 daha yüksek toplam verim raporlamıştır. Burada ilgi çekici nokta su sümbülünün (yüksek C/N) balık atığının (düşük C/N) karşı kutbu olarak işlev görmesidir; bu, "atığa atık çare" mantığının akıllı seçim ile birleştirilmesidir.

5.4 Karışım modellerinin sayısal özeti

Literatür ve saha verisi üst üste konduğunda şu bant ortaya çıkmaktadır: mono-sindirim 180–280 mL/g VS, ikili ko-sindirim 230–360 mL/g VS, üçlü ve üzeri karışım 290–420 mL/g VS spesifik metan verimi. Bu artış doğrudan rasyon kararından kaynaklanmaktadır; reaktör tipi, sıcaklığı ve rejimi sabit tutulduğunda dahi karışım çeşitliliği tek başına %50'ye varan verim farkı yaratabilmektedir (Jo vd., 2024; Vats ve Khan, 2019).

6. Kıyas Saha Vakaları — Türkiye ve AB

6.1 TR-1 — Adana büyükbaş + tavuk gübresi vakası

Çukurova Üniversitesi Adana çalışmasında, ilin 265.430 büyükbaş hayvanının ve 12 milyon kümes hayvanının yıllık atık potansiyeli analiz edilmiştir (Erkan Can vd., 2021). Hesaplamalara göre büyükbaş hayvan atıklarından 342,32 MWhe/yıl, kümes hayvan atıklarından ise 172,06 MWhe/yıl elektrik enerjisi üretmek mümkündür. Çalışma, iki kaynağın birleştirilerek kullanılmasının tek başına işletmeden hem ekonomik hem teknik açıdan daha avantajlı olduğunu ortaya koymaktadır; karışım rasyonu büyükbaş %65 + tavuk %35 (kütle bazlı) önerilmektedir. Bu oran, hesaplanan ortalama C/N değerini yaklaşık 14:1'den 22:1'e çıkararak ideal banda çekmektedir.

6.2 TR-2 — Nevşehir hayvansal biyogaz potansiyeli

Nevşehir ili özelinde yapılan analizde, büyükbaş + küçükbaş + kanatlı hayvan atıklarının 40,1 milyon m³ CH₄/yıl ve yaklaşık 140.405 MWh/yıl elektrik üretim potansiyeli bulunduğu hesaplanmıştır (Karaçam ve Sönmez, 2026). Çalışmanın dikkat çeken bulgusu, tek bir hayvan tipine dayanan tesisin C/N dengesizliğini kompanze edebilmek için ek substrat tedariki gerektirdiği; oysa üç farklı hayvan atığının harmanlanmasının doğal olarak C/N=20–24 bandını yakaladığıdır. Karbon emisyonu azaltım potansiyeli olarak yıllık 50.000 ton CO₂ eşdeğeri tasarruf öngörülmektedir.

6.3 TR-3 — Kentsel katı atık + sığır gübresi

Şenol vd. (2020) çalışması, kentsel katı atık (KKA) ve sığır gübresi (SG) karışımlarının farklı oranlardaki anaerobik sindirim performansını mezofilik koşullarda incelemiştir. SG:KKA = 2:1 oranı en yüksek biyogaz verimini (222,5 ± 15,7 mL/g KM) sağlamıştır. Ek olarak 1N NaOH ön işlem uygulamasıyla aynı karışımdan elde edilen verim %47,46 oranında artmıştır. Bu sonuç, rasyon optimizasyonunun ön işlem uygulamasıyla birleştirildiğinde elde edilen kümülatif kazancın bireysel iyileştirmelerden daha büyük olduğunu göstermektedir.

6.4 TR-4 — Meyve atıkları + tavuk gübresi termal ön işlem

Şenol ve Demir (2019) elma posası (EP) + portakal posası (PP) + tavuk gübresi (TG) üçlü karışımında 215 mL/g VS biyogaz, termal ön işlem (60°C, 24 saat) uygulandığında ise 368 mL/g VS değerine ulaşılmıştır. Saf TG'ye kıyasla biyogaz üretiminde %92,9 iyileşme raporlanmıştır. Bu vaka, mevsimsel meyve işleme yan ürünlerinin tavuk gübresi gibi yıl boyu sabit kaynaklarla harmanlanmasının hem rasyon hem mevsimsel arz açısından çift yönlü kazanım sağladığını ortaya koymaktadır.

6.5 AB-1 — İtalya zeytin yan ürünü tesisi

İtalya'da işletilen tam ölçek bir biyogaz tesisi, zeytin karasuyu ve zeytin posasıyla beslenmektedir (Tamborrino ve Catalano, 2021). Saf zeytin posası mono-sindiriminde tesis C/N≈40 nedeniyle UYA birikimine eğilimli olduğundan; zeytin posası %60 + sığır gübresi %30 + bira maltı %10 rasyonu uygulanmaktadır. Bu üçlü karışım C/N'i 25 bandına çekmekte ve yıllık enerji çıkışını saf mono'ya göre %38 artırmaktadır. Saha gözlemi, mevsimsel hasat yoğunluğuna karşı sığır gübresinin tampon görevi gördüğüdür.

6.6 AB-2 — Üç tam ölçek tesisi karşılaştırması

Yunanistan'da üç farklı tam ölçek biyogaz tesisinde uygulanan iz element + alkalinite tamponu desteği karşılaştırılmıştır (Economou ve Dimitropoulou, 2023). Sonuçlar, rasyonu zaten optimum (C/N≈24) olan tesiste supplementation %18 ek metan verimi sağlarken, rasyonu dengesiz (C/N≈14) tesiste destek geçici bir iyileşme sunmuş ancak kalıcı çözüme dönüşmemiştir. Yani rasyon optimizasyonu, mikronutrient takviyesinin getirisini doğrudan belirlemektedir; bu da hammadde kararının mikro müdahalelerden önce çözülmesi gereken bir öncelik olduğunu somutlaştırmaktadır.

6.7 Vakaların özeti

Altı saha vakası birlikte değerlendirildiğinde dört ortak ders öne çıkmaktadır: (i) saf mono-sindirim hiçbir vakada optimum değildir, (ii) rasyon kararı veriyi mevsimsel ve coğrafi profille birlikte alınmalıdır, (iii) ön işlem uygulaması rasyon optimizasyonuna eklendiğinde çarpan etkisi yaratır, (iv) mikro müdahaleler (iz element, tampon) rasyon dengesi sağlanmadan kalıcı sonuç vermemektedir.

7. Ekonomik ve Enerji Verimliliği Değerlendirmesi

7.1 Hammadde maliyeti vs metan verimi

Rasyon kararının ekonomik etkisi iki katmanlı görünmektedir: hammadde tedarik maliyeti (TL/ton kuru madde) ve elde edilen spesifik metan verimi (m³ CH₄/ton VS). Türkiye'de tipik hammadde fiyatları kabaca şu mertebede konumlanmaktadır: hayvan gübresi 30–80 TL/ton, gıda atığı 0–50 TL/ton (atık sahibi ücret bile ödeyebilir), mısır silajı 800–1.200 TL/ton, kentsel katı atık 0–100 TL/ton (Karaçam ve Sönmez, 2026; Erkan Can vd., 2021). Mısır silajı yüksek metan verimi sunmasına rağmen birim maliyeti gübreden 10–25 kat daha yüksek olduğu için tek başına saha ekonomisini zorlamaktadır; oysa gübre + silaj %70:%30 karışımı hem C/N'i ideal banda çeker hem ortalama hammadde maliyetini yarıya indirir.

7.2 Lojistik ve ko-substrat tedarik kontratları

Rasyonun saha boyutunda uygulanabilmesi, hammadde tedarik kontratlarının uzun vadeli ve çeşitli olmasını gerektirmektedir. Tek bir hammadde kaynağına bağımlı tesisler, tedarikçi taraflı fiyat dalgalanmalarına ya da arz kesintilerine karşı kırılgan kalmaktadır (Bywater ve Adam, 2025). Buna karşılık iki veya üç farklı hammadde kaynağıyla anlaşmalı tesisler, kontrat çeşitlendirmesi sayesinde yıllık enerji üretimini ±%5 bandında tutabilmektedir. Bu, finansman kuruluşları için "öngörülebilir nakit akışı" anlamına gelmekte ve dolayısıyla daha düşük faiz oranlarına erişimi sağlamaktadır.

7.3 Hammadde maliyet–verim eğrisi

Mirabi ve Karrabi (2024) lignoselülozik + lipit + sığır gübresi üçlü karışım analizinde, optimum rasyon noktasının saf maksimum verim noktasından farklı bir yerde —maliyet düzeltilmiş verim doruğunda— olduğunu ortaya koymuştur. Yani saha kararı yalnızca "en yüksek metan veren karışımı bul" değil, "TL başına en yüksek metan üreten karışımı bul" sorusuyla şekillenmektedir. Bu yaklaşım, özellikle elektrik birim satış tarifesinin sabit ve marjların dar olduğu Türkiye piyasasında, geri ödeme süresini 1–2 yıl kısaltabilmektedir (Karaçam ve Sönmez, 2026).

7.4 Sayısal bir karşılaştırma örneği

1 MW kurulu güçte ortalama bir tesis için yıllık parametreler şu mertebede konumlanmaktadır: yıllık biyogaz üretimi 4,5 milyon m³, ortalama metan oranı %58, brüt elektrik üretimi 8,5 GWh, hammadde maliyeti 1,2–2,8 milyon TL/yıl aralığında. Saf mısır silajı rasyonu üst sınıra (2,8 milyon TL) yakın seyrederken, gübre + silaj %70:%30 karışımı hammadde maliyetini 1,5 milyon TL düzeyine çekmekte; brüt gelirde değişiklik olmadan yıllık 1,3 milyon TL ek brüt kâr sağlamaktadır. Bu, rasyon optimizasyonunun donanım yatırımı gerektirmeyen en güçlü iyileştirme kalemlerinden biri olduğunu somutlaştırmaktadır.

8. Karar Matrisi — Hangi Rasyon Hangi Tesise?

Üç ana parametre üzerinden bir çerçeve önerisi:

9. Sonuç

Besleme rasyonu, biyogaz tesisinde yalnızca bir hammadde tedarik kararı değil; metan verimi, gaz kalitesi, parazit enerji yükü ve geri ödeme süresi üzerinden tesisin yıllık net çıktısını şekillendiren stratejik bir karardır. Literatür ve saha verileri, ideal C/N bandının (20–30:1) tek başına yetmediğini, karbon tipinin ve ön işlemin rasyon kazancını çarpan etkisiyle artırdığını ortaya koymaktadır. Türkiye'de hâkim olan dağınık küçük çiftlik kaynaklı tesis profili, ikili ya da üçlü ko-sindirim modellerini doğal varsayılan haline getirmektedir; saf mono-sindirim ise teknik olarak mümkün olmakla birlikte ekonomik açıdan rekabetçi değildir.

Sayısal bir bakışla, rasyon optimizasyonu donanım yatırımı gerektirmeyen, hammadde tedarik kontratlarının yeniden yapılandırılmasıyla elde edilen ve yıllık brüt kârı %30'a varan oranda artırabilen en güçlü iyileştirme kalemlerinden biridir. Bu kazanım rejim seçimi (ART-FED004) ve FOS/TAC izleme (ART-FOS003) ile birleştirildiğinde tesisin operasyonel üçayağını oluşturmaktadır.

Çalışmanın bir sınırlılığı, derlenen vakaların büyük çoğunluğunun laboratuvar veya senaryo bazlı olmasıdır. Türkiye'ye özgü tam ölçek rasyon-performans verisi henüz dar bir literatür kapsamında bulunmakta; mevcut çalışmaların önemli bölümü potansiyel hesaplaması veya pilot ölçek karşılaştırması ile sınırlı kalmaktadır. Gelecek araştırma yönü olarak özellikle Türkiye saha verisine dayanan rasyon-bazlı uzun vadeli kohort çalışmalarına ihtiyaç bulunmaktadır; bu boşluk doldurulduğunda karar matrisi sektör için somut bir rehber niteliği kazanacaktır. Ayrıca rasyon kararının digestat değerlendirme stratejisi, iklim hedefleri ve karbon kredisi mekanizmalarıyla nasıl etkileşeceği, önümüzdeki dönemin araştırma gündeminde yer alması gereken konu başlıkları arasında değerlendirilmektedir.

Kaynakça (APA 7)

Agyeman, F. O., & Han, Y. (2021). Elucidating the kinetics of ammonia inhibition to anaerobic digestion through extended batch experiments. Bioresource Technology, 337, 125744. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2021.125744

Bywater, A., & Adam, J. A. H. (2025). Co-digestion of cattle slurry and food waste: Perspectives on scale-up. Methane, 4(2), 8. https://doi.org/10.3390/methane4020008

Chen, X., & Liu, W. (2023). Optimization of semi-continuous dry anaerobic digestion process and biogas yield of dry yeast residue. Bioresource Technology, 389, 129804. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2023.129804

Choi, Y., & Ryu, J. (2020). Influence of carbon type and carbon to nitrogen ratio on the biochemical methane potential. Journal of Animal Science and Technology, 62(1), 74–84. https://doi.org/10.5187/jast.2020.62.1.74

Economou, E. A., & Dimitropoulou, G. (2023). Anaerobic digestion remediation in three full-scale biogas plants through supplement addition. Methane, 2(3), 18. https://doi.org/10.3390/methane2030018

Erkan Can, M., Sözer, S., Türkmenler, H., & Bayar, S. (2021). Büyükbaş hayvan ve tavuk gübreleri kaynaklı biyogaz potansiyeli; Adana ili örneği. Mediterranean Agricultural Sciences. https://doi.org/10.29136/mediterranean.788438

Eryildiz, B., Lukitawesa, & Taherzadeh, M. J. (2020). Effect of pH, substrate loading, oxygen, and methanogens inhibitors on volatile fatty acid (VFA) production from citrus waste by anaerobic digestion. Bioresource Technology, 302, 122800. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2020.122800

Feng, L., & Lin, X. (2022). Combined anaerobic digestion of chicken manure and corn straw: Study on methanogenic community and methane production. Annals of Microbiology, 72, 17. https://doi.org/10.1186/s13213-022-01704-5

Gao, X., & Tang, X. (2021). Biogas production from anaerobic co-digestion of spent mushroom substrate with different livestock manure. Energies, 14(3), 570. https://doi.org/10.3390/en14030570

Garuti, M., & Sinisgalli, E. (2023). Biochemical conditions for anaerobic digestion of agricultural feedstocks: A full-scale study. Biomass and Bioenergy, 176, 106899. https://doi.org/10.1016/j.biombioe.2023.106899

Ingabire, H., & M'arimi, M. M. (2023). Optimization of biogas production from anaerobic co-digestion of fish waste and water hyacinth. Biotechnology for Biofuels and Bioproducts, 16, 1. https://doi.org/10.1186/s13068-023-02360-w

Jo, S., & Bae, J. (2024). Enhanced anaerobic co-digestion of cattle manure with food waste and pig manure: Statistical optimization. Waste Management, 182, 244–254. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2024.04.043

Karaçam, A. O., & Sönmez, G. (2026). Hayvansal atıklardan biyogaz üretimi ve karbon emisyonu azaltım potansiyeli: Nevşehir ili örneği. Uludağ University Journal of the Faculty of Engineering. https://doi.org/10.17482/uumfd.1821707

Liu, Y., & Xiao, Q. (2021). Relieving ammonia nitrogen inhibition in high concentration anaerobic digestion of rural organic household waste. Bioresource Technology, 331, 124979. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2021.124979

Masih-Das, J., & Tao, W. (2018). Anaerobic co-digestion of foodwaste with liquid dairy manure or manure digestate: Co-substrate limitation and inhibition. Journal of Environmental Management, 223, 917–924. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2018.07.016

Mirabi, M., & Karrabi, M. (2024). Anaerobic co-digestion of lignocellulosic/lipidic wastes with cattle manure: Investigating biochemical methane potential. Fuel, 365, 131286. https://doi.org/10.1016/j.fuel.2024.131286

Şahin, C., & Turan, N. G. (2024). Peyniraltı suyunun kompostlaştırmada karbon/azot oranına etkisinin incelenmesi. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi. https://doi.org/10.31466/kfbd.1489835

Şenol, H., & Demir, S. (2019). Farklı meyve atıkları ve organik ham tavuk gübresi atıkları karışımlarından termal ön işlem uygulanarak biyogaz üretiminin incelenmesi. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.443465

Şenol, H., Açıkel, Ü., Demir, S., & Oda, V. (2020). Kentsel katı atık ve sığır gübresinin ko-sindiriminden biyogaz üretiminin incelenmesi. European Journal of Science and Technology (Ejosat). https://doi.org/10.31590/ejosat.802272

Shi, J., & Zhang, G. (2022). Effect of thermal hydrolysis pretreatment on anaerobic digestion of protein-rich biowaste. Frontiers in Environmental Science, 9, 805078. https://doi.org/10.3389/fenvs.2021.805078

Shu, C., & Jaiswal, R. (2022). Enhancing methane production in a two-stage anaerobic digestion of spent mushroom substrate. Frontiers in Environmental Science, 9, 810678. https://doi.org/10.3389/fenvs.2021.810678

Tamborrino, A., & Catalano, F. (2021). A real case study of a full-scale anaerobic digestion plant powered by olive by-products. Foods, 10(8), 1946. https://doi.org/10.3390/foods10081946

Türker, G. (2021). Tarımsal atıklardan biyogaz üretimi için anaerobik fermentör tasarımında etkili etmenler. European Journal of Science and Technology (Ejosat). https://doi.org/10.31590/ejosat.784599

Vats, N., & Khan, A. A. (2019). Effect of substrate ratio on biogas yield for anaerobic co-digestion of fruit vegetable waste & sugarcane bagasse with sewage sludge. Environmental Technology & Innovation, 14, 100393. https://doi.org/10.1016/j.eti.2019.01.003

Yellezuome, D., & Zhu, X. (2022). Mitigation of ammonia inhibition in anaerobic digestion of nitrogen-rich substrates for biogas production: A review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 157, 112043. https://doi.org/10.1016/j.rser.2021.112043

Zhou, M., & Taiwo, K. (2024). Anaerobic digestion of process water from hydrothermal treatment processes: A review on inhibitors and detoxification. Bioresources and Bioprocessing, 11, 56. https://doi.org/10.1186/s40643-024-00756-6